स्वामी केवलानंद सरस्वती हे जरी परिवर्तनवादी विचारांचे, पुरोगामी असे होते, तरी ते भारतीय संस्कृती आणि प्राचीन भारतीय परंपरा यांचा अत्यंत सखोल अभ्यास करणारे असे एक तत्त्वनिष्ठ आणि ध्येयवादी संन्यासीदेखील होते. सन १९२५ मध्ये त्यांनी धर्मकोशाच्या बृहतप्रकल्पाची एक महत्त्वाकांक्षी योजना सुरू केली. त्या कार्याचे स्वरूप थोडक्यात असे सांगता येईल की, हिंदू धर्म आणि संस्कृती यांच्या अभ्यासाची, संस्कृत भाषेतील सर्वसाधारण साधने गोळा करून ती ऐतिहासिकदृष्ट्या ग्रथित करून अभ्यासकांच्या समोर अभ्यासासाठी मांडणे. वरकरणी हे काम अत्यंत साधे आणि संकलन स्वरूपाचे वाटले.

श्रेष्ठ गांधीवादी शंकरराव देव यांनी १९४७ मध्ये नवभारत मासिक सुरू केले . जे १९५७ पासून प्राज्ञपाठशाळेकडून प्रकाशित होत आहे. "महाराष्ट्रीय जीवन आणि संस्कृतीचा विकास करणे" हे याचे उ‌द्दिष्ट असून यात कोणत्याही पंथ वा वादाला प्राधान्य न देता विवेकवाद, विज्ञान, धर्मश्रद्धा, कला इत्यादी विषयांवरील उच्च दर्जाचे वैचारिक लेखन प्रकाशित केले जाते. दिवाळी अंक हे याचे विशेष आकर्षण आहे. महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळाकडून यास अनुदान मिळते. अलीकडेच "दृश्यकलाः काल, आज आणि उद्या" हा दिवाळी अंक सर्वोत्कृष्ट विशेषांक म्हणून गौरविला गेला. तथापि, लेखक व वाचकांची संख्या घटत जाणे ही चिंताजनक बाब आहे.

प्राचीन भग्न सोमनाथ मंदिराच्या पुनः प्रतिष्ठेची कल्पना सरदार वल्लभभाई पटेल यांनी स्वातंत्र्यानंतर मांडली. त्यांच्या निधनानंतर के. एम. मुन्शी यांनी जबाबदारी स्वीकारून ११ मे १९५१ रोजी डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांच्या हस्ते मंदिराची प्रतिष्ठापना केली. सर्वांना पूजेचा अधिकार असावा या प्रोगामी धोरणामुळे सनातनी मंडळींचा विरोध होता. स्वामी केवलानंद सरस्वती व तर्कतीर्थ लक्ष्मणशास्त्री जोशी यांच्या साहाय्याने तर्कतीर्थांनी केवळ तीन आठवड्यात धार्मिक विधी पूर्ण केले. या प्रतिष्ठापनेमुळे प्राज्ञपाठशाळेच्या पुरोगामी तत्त्वांचा गौरव झाला.

देशाच्या घटनासभेने सन १९४९ मध्ये भारताचे संविधान स्वीकारले आणि त्याचे इंग्लिश भाषेतील संविधानाचे संस्कृत भाषेमध्ये रूपांतर करण्यासाठीचे अत्यंत महत्त्वाचे आणि अवघड काम प्राज्ञपाठशाळामंडळाकडे अपरिहार्य म्हणून आले. विशेष म्हणजे अवघ्या तीन महिन्यात मंडळाने हे काम पूर्ण केले. कलम १ ते कलम २६३ पर्यंतच्या अनुवादाचे काम केवलानंद सरस्वती यांचे शिष्य आणि थोर विचारवंत तर्कतीर्थ लक्ष्मणशास्त्री जोशी यांनी केले ,तर कलम २६४ ते ३९५ पर्यंतचे अनुवादाचे काम डॉ. मंगलदेवशास्त्री यांनी केले आहे. संपूर्ण अनुवादाच्या मुद्रित शोधनाचे कामही तर्कतीर्थांनी केले आहे. त्याच्या पहिल्या आवृत्तीचे मुद्रण संस्थेच्याच मुद्रणालयात, प्राज्ञ प्रेस, वाई येथे सन १९५२ मध्ये करण्यात आले. या दोन्ही मूळ प्रती मंडळाने जपून ठेवल्या आहेत.

देशाच्या घटनासभेने १९४९ मध्ये भारताचे संविधान स्वीकारले आणि त्या इंग्लिश भाषेतील संविधानाचे संस्कृत भाषेमध्ये रूपांतर करण्यासाठीचे अत्यंत महत्त्वाचे काम  प्राज्ञपाठशाळा मंडळाकडे अपरिहार्य म्हणून आले. विशेष म्हणजे अवघ्या तीन महिन्यात मंडळाने हे काम पूर्ण केले. कलम १ ते २६३ पर्यंतचे आणि संविधान दुरुस्ती कलमांचे भाषांतर, तर्कतीर्थ लक्ष्मणशास्त्री जोशी यांनी केले तर कलम २६४ ते ३९५ पर्यंतचे भाषांतराचे काम डॉक्टर मंगलदेवशास्त्री यांनी केले आहे. भाषांतराच्या मुद्रित शोधनाचे कामही तर्कतीर्थांनी केले. त्याच्या पहिल्या आवृत्तीचे मुद्रण, संस्थेच्याच मुद्रणालयात, १९५२ मध्ये करण्यात आले. त्यावेळी तिची किंमत दोन रुपये होती. या दोन्ही मूळ प्रती मंडळाने जपून ठेवल्या आहेत. या दोन्ही मूळ प्रती मंडळाने जपून ठेवल्या आहेत.

तयार होत असलेल्या माहितीपटाचा ट्रेलर  

Click Here